Stephen Sondheim geldt in de Engelstalige wereld als een meester van het muziektheater.
Wat maakt zijn werk zo bijzonder? Ontdek de “Stijl van Sondheim” in vijf stappen.
De Stijl van Sondheim
Inleiding: anders dan we gewend zijn
Musicaltheater wordt vaak gezien als entertainment voor een breed publiek, toegankelijker dan toneel of opera. Veel populaire musicals bevatten pakkende en memorabele liedjes, hebben duidelijke verhaallijnen, herkenbare personages en gezinsvriendelijke onderwerpen.
Denk bijvoorbeeld aan klassieke musicals als The Sound of Music of moderne hits als The Lion King en Wicked. Daarnaast zien we de laatste jaren veel zogeheten “jukebox” musicals, waarbij bestaande populaire nummers worden verpakt in een verhaal, zoals Mamma Mia! en TINA.
Stephen Sondheim had een andere stijl; hij introduceerde een nieuwe vorm van musicals. Musicals met diepgaande thema’s, complexe personages en verrassende muziek, die het publiek uitdagen en raken.
Zijn invloed op andere musicals is groot en is bijvoorbeeld zichtbaar in succesvolle musicals als Hamilton van Lin-Manuel Miranda, Rent van Jonathan Larson en The Last Five Years van Jason Robert Brown.
De letterlijke en culturele vertaling van Sondheims werk naar Nederland is uitdagend. Toch is het doodzonde dat Sondheim voor verreweg de meeste Nederlanders een onbekende naam is. Want – net als Shakespeare – heeft Sondheim veel te bieden. Zijn musicals fascineren een groot publiek in Londen en New York. Dus waarom niet in Nederland?
De Stijl van Sondheim 1
Samensmelting van muziek, tekst, personage en thema
Een van de belangrijkste vernieuwingen die Sondheim in de musicalwereld bracht, is de naadloze verbinding van muziek, tekst, personage en thematiek. Waar songs in de klassieke musicaltraditie vrij gemakkelijk uit hun context kunnen worden getrokken, zijn de songs van Sondheim nauw verbonden met karakterontwikkeling en verhaallijn. Met andere woorden: er is altijd een reden waarom het lied er is. Elk lied is een reis, waarbij het personage aan het einde op een ander punt staat dan aan het begin. Dat kan fysiek, mentaal of emotioneel zijn. De songs onthullen vaak nuances van de emoties en persoonlijkheden van personages en helpen de plot vooruit. Niet zelden vormen ze zelfs volledige scenes zoals het bijna een kwartier durende openingsnummer van Into the Woods.
Sondheims songs bieden een diepgaand inzicht in de personages, hun motivaties, angsten en verlangens. Ter versterking daarvan zijn het taalgebruik en de muziek toegesneden op de achtergrond en persoonlijkheid van de personages. Muzikale zinnen en teksten sluiten bovendien perfect op elkaar aan, zodat ritme en melodie de betekenis en emotionele impact van de woorden versterken. Nummers klinken op deze manier ook vaak als een gesprek op muziek.
“Send in the clowns” en “Weekend in the country”, beiden uit A Little Night Music, zijn voorbeelden van de conversationele stijl en van songs die zowel plot als emotionele ontwikkeling van personages verder brengen.
De Stijl van Sondheim 2
Verkenning van het
menselijk bestaan
Zelfontdekking in Company en Sunday in the Park with George:
Sondheims werk verkent complexe emoties en psychologische thema’s. Zijn personages zijn veelzijdig en zijn thema’s rijk en prikkelend. In plaats van een strijd tussen goed en kwaad treffen we in Sondheims shows morele dilemma’s en conflicterende emoties aan. We kunnen als publiek dus niet een avondje “ontsnappen”, maar worden geconfronteerd met onze eigen vragen, emoties en dilemma’s binnen ons leven en onze relaties.
Terugkerende thema’s zijn onder meer zelfontdekking en talentontwikkeling, in combinatie met de verbinding met anderen in relaties of een gemeenschap. Expliciet zien we deze terug in Company, Sunday in the Park with George en Into the Woods, en zelfs op culturele schaal in Pacific Overtures. Sondheim schuwt ook de moeilijke emoties en thema’s niet. Obsessie, desillusie, eenzaamheid, existentiële angst, zingeving, verlies, wraak, culturele identiteit en kolonialisme: ze komen allemaal voorbij.
De Stijl van Sondheim 3
Gelaagde teksten vol humor en levenswijsheid
Sondheims teksten zelf zijn diep gelaagd en menselijk, maar ook direct begrijpelijk en passend bij het woordgebruik van het personage. Dit nodigt het publiek uit om de betekenis en implicaties van de teksten te onderzoeken, terwijl ze toch na één keer luisteren de essentie kunnen begrijpen. De gelaagdheid betekent ook dat teksten andere inzichten en emoties bij het publiek kunnen oproepen, als ze die opnieuw horen. Bijvoorbeeld door de interpretatie van een acteur of regisseur, maar vooral ook door de persoonlijke ervaringen van het publiek zelf. Een veelgehoorde uitspraak van Sondheim-liefhebbers is dan ook dat ze over de jaren en decennia heen “telkens iets nieuws horen”.
Sondheim formuleerde zelf drie leidende principes, die hij in zijn boeken uitgebreid toelichtte: (1) Content Dictates Form, (2) Less is More en (3) God is in the Details.
We staan hieronder stil bij een aantal voorbeelden van Sondheims schrijftechniek.
- Sondheim herhaalt vaak zinnen met kleine veranderingen om de ontwikkeling van personages of verschuivende emoties te weerspiegelen. De herhaling versterkt thema’s of emoties, terwijl kleine variaties de teksten dynamisch en boeiend houden.
- Sondheim maakt veelvuldig gebruik van interne en meerlettergrepige rijmen, alliteratie en assonantie. Interne rijmen, die binnen een enkele regel of tussen regels voorkomen, creëren een ritmische en melodische kwaliteit en benadrukken bepaalde woorden of thema’s. Alliteratie, de herhaling van medeklinkers, en assonantie, de herhaling van klinkers, verbeteren eveneens de muzikaliteit en kunnen specifieke woorden of emoties benadrukken.
- Sondheim gebruikt daarnaast vaak woordspelingen en dubbelzinnigheden om humor, diepgang of meerdere betekenissen aan zijn teksten toe te voegen.
- Sondheim past grote precisie toe op de aansluiting van lettergreepaccenten op het metrum en de muziek. Dit versterkt de beleving dat de songs een natuurlijke uiting zijn van de personages, gesproken woord op muziek. Het maakt ook de dictie duidelijker en verhoogt de emotionele impact van het lied.
- Sondheim gebruikt complexe rijmschema’s en structuren om een samenhangende en boeiende lyrische stroom te creëren, die vaak de psychologische toestanden van de personages of thematische elementen van de musical weerspiegelt. Hij gebruikt bijvoorbeeld in meerdere songs het doorbreken van een rijmschema om het verlies van controle van het personage te weerspiegelen.
“Being Alive” uit Company herhaalt dezelfde teksten met een belangrijke wijziging in betekenis:
Someone to hold you too close.
Someone to hurt you too deep.
[...]
Somebody, hold me too close.
Somebody, hurt me too deep.
Dit nummer uit Sweeney Todd gebruikt een complex rijmschema en breekt op bepaalde momenten het rijmschema om Sweeney Todds groeiende obsessie en verlies van controle te weerspiegelen:
“Chrysanthemum Tea” uit Pacific Overtures zit vol voorbeelden van interne rijmen en alliteratie:
It's the tea, my Lord,
the chrysanthemum tea.
It's an herb that's superb for disturbances at sea.
“The miller’s son” uit A Little Night Music staat vol woordspelingen en dubbelzinnigheden, waarin het personage haar pragmatische blik op het leven uitdrukt.
It’s a very short road from the pinch and the punch
To the paunch and the pouch and the pension.
De Stijl van Sondheim 4
Verrassende en rijke muziek
Deze openingssong van Sweeney Todd maakt gebruik van dissonante akkoorden en onverwachte modulaties om een gevoel van dreiging en onrust te creëren:
In dit nummer uit Company worden snelle, syncopatische ritmes en onregelmatige maatsoorten gebruikt om de paniek en het chaotische denken van Amy uit te drukken:
De melodie van dit nummer uit Sunday vermijdt traditionele patronen en volgt in plaats daarvan de emotionele boog van het personage. Dit maakt de muziek expressief en nauw verbonden met Georges innerlijke strijd en artistieke proces:
Stephen Sondheims muziek is bijzonder door zijn harmonische rijkdom, melodische verfijning, ritmische innovatie, emotionele diepgang en naadloze integratie met teksten. Zijn muziek bevat vaak ingewikkelde harmonieën, onconventionele akkoordprogressies en grote emotionele lading.
Sondheim gebruikt verschillende muzikale strategieën om emotionele verbindingen te maken met de personages, het verhaal en de teksten. Een aantal voorbeelden:
- Sondheims composities staan bekend om hun dramatische timing en structuur. Sondheim bouwt muzikaal de spanning op en laat deze op precies de juiste momenten los, wat zorgt voor krachtige emotionele climaxen.
- Sondheims werk bevat veel dissonantie en onverwachte modulaties. Dit creëert spanning en dramatische impact; het vestigt bovendien de aandacht op de emotionele staat van zijn personages.
- Sondheims melodieën vermijden vaak traditionele patronen ten gunste van onvoorspelbare en expressieve lijnen. Deze benadering zorgt ervoor dat zijn muziek fris aanvoelt en diep verbonden is met het verhaal. De melodieën zelf zijn verfijnd en subtiel, en leiden niet af van de actie van de scene.
- Complexe en gevarieerde ritmes, waaronder syncopatie en onregelmatige maatsoorten, voegen dynamiek toe aan zijn muziek, waardoor luisteraars geboeid blijven en alert blijven. Het ritme weerspiegelt vaak het natuurlijke tempo van de gesproken taal, wat de realiteit en directheid van de songs versterkt.
- De samenhang van de musical als geheel geeft Sondheim vorm met veel motieven en leidmotieven – terugkerende muzikale thema’s die geassocieerd worden met specifieke personages, ideeën of emoties. Deze techniek versterkt ook thematische elementen en emotionele verbindingen.
De Stijl van Sondheim 5
Innovatief en veelzijdig
Kenmerkend aan Sondheims musicals is dat ze bijna allemaal innovatief waren. Hij introduceerde samen met zijn samenwerkingspartners telkens nieuwe vormen, thema’s, structuren en werelden. Deze avant-gardistische benadering leidde er regelmatig toe dat de eerste producties van zijn shows niet onverdeeld positief of zelfs ronduit negatief werden ontvangen bij recensenten en publiek.
Voorbeelden van zijn baanbrekende innovaties zijn de introductie van de concept musical (waarin plot niet leidend is) met Company, abstracte thematiek zoals de aard van kunst in Sunday in the Park with George, de omgekeerde tijdsvolgorde in Merrily we roll along, de productie van Pacific Overtures in traditionele Japanse Kabuki-stijl en de muzikale thematische verbinding van A Little Night Music.
Deze innovaties leiden ook tot grote veelzijdigheid. Elke Sondheim-show kent een uniek en gedenkwaardig muzikaal landschap. Zijn werk varieert van klassieke invloeden in A Little Night Music en jazz-invloeden in Company tot het duistere en operateske Sweeney Todd en de nabootsingen van een veelheid aan oudere muziekstijlen in Follies en Assassins.
Het autobiografische “Opening doors” aan het einde van Merrily We Roll Along bevat veel van de kritiek die Sondheim kreeg. Sondheim speelt in dit fragment zelf de producent die de kritiek uit:
Dit is een voorbeeld van Sondheims nabootsing van de midden-19e eeuwse muziekstijl in Assassins.
