Sweeney Todd (1979)

To seek revenge
may lead to hell,
but everyone does it
and seldom as well…

De horrormusical of “zwarte operette” Sweeney Todd is een van de grootste publiekssuccessen uit Sondheims carrière. Spanning, humor, tragiek en romantiek zijn vakkundig met elkaar in balans gebracht in de muziek en teksten. De muziek behoort tot Sondheims beste composities .

Samenvatting plot
In 1846 arriveren zeeman Anthony Hope en Sweeney Todd in Londen. Todd is lang geleden door de corrupte rechter Turpin onterecht verbannen en Todd zint op wraak. In een pasteienwinkel op Fleet Street ontmoet Todd de eigenaresse Mrs. Lovett, die hem helpt zijn oude kapsalon opnieuw te openen. Ondertussen wordt Anthony verliefd op Todd’s dochter Johanna, die door rechter Turpin binnenshuis wordt gehouden. Na een mislukte poging de rechter te vermoorden richt Todd zijn woede op de hele wereld. Met Mrs. Lovett bedenkt hij een macaber plan om de lichamen van zijn slachtoffers te gebruiken voor haar pasteien.

Ontstaan
Het verhaal van kapper Sweeney Todd, die zijn klanten vermoordt en vervolgens verwerkt in pasteien, is al beroemd sinds de late negentiende eeuw. Sweeney figureerde destijds in de zogeheten “penny dreadfuls”, fictieverhalen voor het brede publiek. Een toneelstuk van Christopher Bond uit 1973 was voor Sondheim de inspiratie om van het verhaal een musical te willen maken. Bond gaf de oorspronkelijk eendimensionale schurk namelijk een achtergrond en motivatie. Bovendien wilde Sondheim graag een horrorervaring naar het theater brengen.

Thema’s
Voor Sondheim is het een verhaal over wraak. De herkenbaarheid van die gevoelens maakt het voor het publiek mogelijk om sympathie te voelen voor de moordzuchtige hoofdpersoon. Regisseur Hal Prince voegde er in de originele productie echter een maatschappijkritisch concept aan toe door Todd neer te zetten als het product van industrialisatie. Het stuk werd dan ook op grootschalige wijze neergezet, tegen de achtergrond van een oude fabriek of met machines. Ook de ijzingwekkende fabrieksfluit, die klinkt aan het begin van het stuk en bij elke moord, is daar een van de symbolen van. Hoewel er inmiddels tal van andere interpretaties aan het stuk zijn gegeven, heeft Prince’s perspectief zijn effect gehad op hoe Sweeney Todd wordt uitgevoerd. Voorbeelden zijn bleke gezichten van de acteurs, een verwijzing naar fabrieksarbeiders die nauwelijks in de zon komen.

Soon will come.
Soon will last.
Wait.

No denying times is hard, sir.
Even harder than the worst pies in London.

If I cannot fly,
let me sing.

We’ll serve anyone,
and to anyone
at all!

Because the lives
of the wicked
should be made brief.
For the rest of us
death will be a relief.
We all deserve to die.

If only angels
could prevail,
We’d be the way
we were, Johanna

Muziek en teksten
De compositie van Sweeney Todd wordt als een hoogtepunt in Sondheims toch al indrukwekkende oeuvre beschouwd. Hij werd geïnspireerd door de filmmuziek van Bernard Herrmann, onder andere voor de films van Alfred Hitchcock. Sondheim gebruikte mede door die invloed bijna doorlopende muziek, met motieven uit onder andere de dies irae, om de juiste sfeer te creëren. Het huiselijke Britse volksverhaal verandert door de muziek in een epische en sidderende beleving. De opening (“The ballad of Sweeney Todd”) vol dissonanten, onverwachte modulaties en onderbroken crescendo’s voelt al voortdurend ongemakkelijk en spannend.
De partituur is zowel complex als meeslepend, met een breed scala aan muzikale stijlen die variëren van operatische aria’s tot volksliederen en ballades. Sondheim maakt gebruik van leitmotieven, waarbij specifieke melodieën en harmonieën worden herhaald om personages en thema’s te vertegenwoordigen.
De teksten zijn ondertussen scherp, geestig en doordrenkt met donkere humor. De nummers brengen met interne rijm en ritmische subtiliteiten de emoties en motivaties van de personages op briljante wijze over. Zo horen we amorele maatschappijkritiek in het macabere maar humoristische “A little priest”, woede en frustratie in “Epiphany” en verlangen en verdriet in “Johanna”.

Fragmenten (video’s in volgorde van de show)

De fragmenten komen uit de originele productie van 1979, een televisieconcertversie van 2001 [George Hearn, Patti Lupone], de verfilming van Tim Burton van 2007, de London revival van 2012 en een concertversie van het New York Philharmonic (2014) [Bryn Terfel, Emma Thompson].

• De eerder genoemde opening zet de toon van de show: “The ballad of Sweeney Todd”.
• De spanning maakt daarna snel plaats voor de humor, eigenaardigheid en creativiteit van de amorele Mrs. Lovett in “The worst pies in London”.
• In “Poor thing” hoort Todd wat er met zijn vrouw gebeurd is, nadat hij door een rechter naar Australië werd verbannen omdat de rechter een oogje op haar had.
• Hij zint vanaf dat moment op wraak maar Lovett vertelt hem: “Wait”.
• In “Pretty women” heeft Todd de rechter in zijn kappersstoel, maar als de rechter weet te ontkomen stort hij mentaal in.
• In “Epiphany” maakt Todd de mentale stap van wraak op de rechter naar wraak op de wereld. Het is een lied vol conflicterende emoties en bijpassende muziek.
• Dit dramatische moment wordt onmiddellijk verlicht door de droge reactie van Lovett en het feestelijke slotlied van de eerste akte, “A little priest”. Daarin vieren de twee dat “those above” (in de kapperssalon) “will serve those down below” (in de pasteienwinkel van Lovett) en vragen ze zich vrolijk af wie er het beste zullen smaken.
• In de tweede akte hebben Todd en Lovett een succesvolle samenwerking. In “Johanna” mijmert Todd tijdens het moorden over zijn dochter, terwijl zijn dochter en Anthony Hope een plan voorbereiden om te ontsnappen van de rechter en te trouwen.
• “By the sea” laat het geluk, de dromen en de amoraliteit van Mrs Lovett zien.
• Tot slot zien we in “Not while I’m around” hoe de kwartjes vallen bij een jonge beschermeling van Lovett en Todd. De jongen verdenkt Todd ervan een moordenaar te zijn, maar doorziet de grote rol van Lovett niet. Het lied wordt veel gecoverd, ook door popzangers, bijvoorbeeld hier door Jamie Cullum.